Bardo

Maart 2023 – Hoe Edvard Munch ‘ het geheim van de dood’ helpt ontsluiten

Majo van der Meijden — Sun, 05 Mar 2023 12:59:11 +0000

Lees de nieuwste blog van Christiaan Rhodius, gepubliceerd in het British Medical Journal op 2 maart 2023

“Ik zal je een geheim vertellen,” fluistert ze. De 60-jarige dame is duidelijk uitgeput. Toch zien haar ogen er levendig uit. Ze is net opnieuw opgenomen in het ziekenhuis vanwege een nieuwe infectie. De uitgezaaide borstkanker heeft haar snel verzwakt. Ik bezoek haar om te praten over de komende tijd en ze staat op het punt me haar geheim te vertellen – “De enige mensen hier in de buurt die niet lijken te begrijpen dat ik dood ga, zijn de dokters”, vervolgt ze. “Of ze durven er niet over te praten. Of je voelt je niet in staat om erover te praten. Maar weet je, ik ben niet bang om te sterven. Dat ben ik echt niet. Het enige wat ik wil is dat ik zal sterven zoals mijn moeder – omringd door mensen die voor me zorgen en me indien nodig extra medicatie geven.”

‘Dus geen antibiotica meer of…’, probeer ik ons gesprek samen te vatten, maar ze onderbreekt me.

“Niks. Breng me gewoon naar het hospice,’ zegt ze zacht maar resoluut. “Bedankt voor het langskomen. Weet je, jij bent de eerste dokter met wie ik over doodgaan heb kunnen praten. Het was een grote opluchting. Bedankt.”

Je kunt een speld horen vallen. Met grote ogen luisteren de geneeskundestudenten naar het verhaal van Christiaan Rhodius in de aula van de MUNCH (het Munch Museum in Oslo). Hij is palliatieve zorgconsulent van Hospice Bardo in Nederland, momenteel woonachtig in Noorwegen. De studenten nemen deel aan een seminar genaamd ‘Explore Life and Death with Munch’ dat deel uitmaakt van het keuzevak ‘Cancer and Communication’ aan de Universiteit van Oslo.

We bespreken hoe het verhaal ons kan verhelderen. Deze patiënt ervoer dat artsen het gesprek over de dood vermeden, waardoor het ‘een geheim’ werd. Misschien omdat de dood over het algemeen wordt opgevat als een medisch falen in plaats van een intrinsiek onderdeel van het leven. Maar door er niet over te praten, lopen ze een cruciaal ingrediënt van zorg mis: menselijke verbinding. Bovendien lopen ze belangrijke informatie mis, zoals de weloverwogen wens van deze vrouw om opgenomen te worden in een hospice en daar te sterven.

De casus is een klassiek voorbeeld van een veelvoorkomende medische valkuil: focussen op meetbare parameters, terwijl de menselijke en existentiële dimensies van zorg worden genegeerd. Artsen schrijven antibiotica en andere behandelingen voor voordat ze de vraag beantwoorden: “Wat is het doel dat we nastreven?” – een vraag die alleen de patiënt kan beantwoorden. Het vinden van het antwoord vereist focus die verder gaat dan de fysieke aspecten. Het heeft ook aansluiting nodig op het niveau van gevoelens, emoties en kijk op het leven.

Dus hoe leren we deze vaardigheid aan toekomstige artsen? Hoe communiceren we over ‘het geheim’?

“Kunst verbreedt de horizon. Het nodigt ons uit om nieuwe perspectieven te zien”, legt Gustav Pedersen uit. Hij leidt het ‘Edvard Munch Centre for Advanced Studies’ en is gepromoveerd op Munch en de rol van de dood in de kunst. Hij helpt ons opnieuw te kijken door de werken van Munch te tonen en te bespreken, een kunstenaar die bekend staat om het gebruik van de dood als thema in veel van zijn werk. Sociale interacties, emoties en de dood worden levendig geïllustreerd – zo levendig dat je wilt schreeuwen.

Groepen studenten bewegen zich door het museum. Ze kiezen een schilderij uit voor een gesprek over de dood. Wat zie je – eerst op feitelijk niveau, dan op emotioneel niveau? Welke emoties bewegen er in jou? Hoe verhouden deze uitdrukkingen zich tot uw eigen ervaringen? Na een persoonlijk “gesprek” voor het schilderij te hebben gehad, delen de leden van de groep samen.

“We hadden zo’n interessant gesprek”, roept een van de studenten uit. We zijn terug in het auditorium en de groepen delen hun ervaringen in de afsluitende plenaire sessie. “We hebben naar hetzelfde schilderij gekeken, maar we ontdekten dat we allemaal verschillende emoties ervoeren”, vervolgt ze.

“Ik concentreerde me op de donkere wolk en jij keek naar de kleurrijke bloemen”, voegt een groepslid eraan toe.

Een derde student sluit zich aan: “Het was in het begin niet makkelijk – de eigen emoties ervaren – laat staan die delen. Maar we hebben ervaren dat het mogelijk was – verrijkend.”

Aan het einde van het programma bespreken we de laatste vraag: “Hoe kan deze ervaring uw klinische benadering als geneeskundestudent en toekomstige arts veranderen?”

Drie opmerkingen kunnen de geleerde lessen samenvatten:

“De ervaring met de schilderijen helpt me om te zoeken naar alternatieve manieren om de huidige situatie te bekijken.”

“Ik heb geleerd dat het oké is om zelf emoties te ervaren en dat het delen van die emoties mogelijk is.”

“Het moedigt me aan om persoonlijke vragen te durven stellen – want de dood mag geen geheim zijn.”

Auteur: Christiaan A. Rhodius

Functie: Ouderenzorg Arts / Adviseur Palliatieve Geneeskunde

Werkplaats: Hospice Bardo (Hoofddorp – Nederland)

Samenwerkingspartners in dit project en blog zijn:

Gustav Jørgen Pedersen (MUNCH)

Jarle Breivik, Hanne C. Lie en Carolina Borges Rau Steuernagel (afdeling gedragsgeneeskunde, faculteit geneeskunde, Universiteit van Oslo)

The post Maart 2023 – Hoe Edvard Munch ‘ het geheim van de dood’ helpt ontsluiten appeared first on Bardo.

Juli 2022 – T-shirt

Brightness Group Support — Wed, 24 Aug 2022 11:38:24 +0000

T-shirt. Valery zit op de bank in haar kamer. Ze nipt aan een cappuccino en eet een stukje toast. Ze is bijna 50 en verblijft nu al een week of tien in Bardo. Ze houdt van boeken, teksten en verhalen. Samen met Quirine, huisarts in opleiding, zit ik bij haar.
‘Ik heb wat over ons eerder geschreven geschreven’, zeg ik.
‘Wil je het aan mij voorlezen?’ vraagt ze. ‘Ben te moe om het zelf te lezen.’ Valery sluit haar ogen en zich op. Ik pak het printje en lees voor.
~
‘Ik ben net in bed gaan liggen hoor’, zegt Valery met haar dekbed tot haar middel opgetrokken, ‘dus niet denken dat ik al de hele dag in bed lig.’Haar ferme woorden haar levenslust. ‘Voel wel dat ik met de dag achteruit ga. De dood nadert.’ We nemen haar klachten door en trekken een plan.
‘Uit pure interesse…Heb hoe de hemel ziet eruit je een idee?’ vraag ik ben benieuwd. In gesprekken kwam haar geloof en de steun sprak ook ter sprake.
‘Je bent gewoon jaloers hij?’ Haar ogen twinkelen vanuit haar magere gezicht. ‘Je zou ook wel willen weten hoe het er na dit leven lijkt… jammer dat ik je later niet bij kan praten.’ Gelukkig blijft het niet bij plagen en nemen ze ons mee in haar gedachten. ‘Openbaringen, het laatste Bijbelboek is eigenlijk heel vreemd.’ Ze kijkt ons met een chaotische blik aan.‘Je snapt er niets van, haast een sprookje. Duidelijk is wel dat de hemel een plek is waar God is. En dus liefde. Een plek waar tranen worden, waar vreugde is.’ Ze veegt een denkbeeldige traan van haar wang. ‘Ik wil niet vervallen in slachtoffergedrag. Zo van “Waarom ik?” van “Ben nog maar zo jong.”’ Ze haalt adem en vervolgt. ‘Als ik denk aan jonge kinderen overlijden, dan kan ik niet anders dan in dankbaarheid terugkijken op mijn leven.’ Er valt een korte stilte. ‘Ben ook dankbaar voor jullie. Gisteren Quirine me zelfs om mijn benen op de stoel te leggen. Dat heb ik dokters niet eerder zien doen.’ We kijken elkaar indringend aan.‘Jullie nabijheid geeft rust.’ Het is ook fijn om dichtbij te mogen zijn.
Dank voor je bijdrage in mijn leven.’ deel ik vanuit mijn kant. Het is een vieren van wederkerigheid.

‘Dit komt wel binnen’, zegt Quirine als we op de artsenkamer neerploffen. Een onderlinge stilte en spreekt boekdelen ‘Had je trouwens gelezen wat er haart-shirt stond?’, vervolgt ze. De kleurige letters op haar t-shirt waren me niet ontgaan, maar de tekst had ik niet gelezen. Het vat ons gesprek mooi samen… “No rain, no flowers”
~
Valery opent haar ogen. ‘Prachtig. Zo is het maar net. Doe me denken aan Shakespeare… ergens bij sonnet 18 of 20. Het gaat zo…

‘Zolang mensen kunnen ademen of ogen kunnen zien,

‘Zo lang leve dit, en dit geeft u leven.’

En vol bezieling in de ogen roept ze me haast toe: ‘Vooral blijven schrijven, want woorden doen leven. Net als op het T-shirt… “geen regen, geen bloemen”.’

Christiaan Rhodius, juli 2022

The post Juli 2022 – T-shirt appeared first on Bardo.

Maart 2022 – Emmertje

Brightness Group Support — Sat, 12 Mar 2022 18:38:20 +0000

Emmertje

‘Dat emmertje heeft het nodige te verduren gehad de afgelopen twee jaar,’ zegt Wil.
‘Dat kun je wel stellen,’ zegt Alexandra met een twinkeling in haar ogen. Haar weelderige grijze haardos zou ik niet zo snel koppelen aan haar leeftijd, net voorbij de 50.
De net omgespoelde turquoise emmer zet hij naast haar bed en ploft neer in de stoel. De lentezon schijnt door de terrasdeuren naar binnen. Zo luchtig als zijn trainingsbroek en t-shirt, zo zwaar zijn gemoed. ‘Ben alweer 30 keer in huilen uitgebarsten. Niet bepaald sfeerverhogend, maar…’. Sprakeloos slikt hij weer tranen weg.

Een paar minuten eerder pakte Alexandra temidden van onze kennismaking de emmer. ‘Het komt weer op.’ Wil pakt de emmer van naast haar bed en zet deze voor haar. Ze buigt zich voorover, armen aan weerszijden van de emmer. Ik zit erbij en zie haar lichaam samentrekken. Ze spuugt meerdere keren in de emmer. Wil reikt een aantal tissues aan. Ze zijn na twee jaar ziekte op elkaar ingespeeld. En nu ligt haar maag definitief dwars. Geen hevel heeft soelaas geboden. En sinds een paar dagen is zij in Bardo. ‘De rust hier is een weldaad.’ Maar ook hier is ze bij vlagen misselijk. Ze veegt haar mond en zakt achterover in de kussens ‘Hè hè, dat lucht op.’ Wil pakt de emmer van het bed en loopt weg om die te legen.
Op de zijkant van de emmer zie ik zie vervaagde letters staan. ‘Staat er nou BFF op de emmer?’ vraag ik vertwijfeld.
‘De emmer is mijn BFF.’ Ze lacht als klein meisje dat net kattenkwaad heeft uitgehaald. ‘Mijn Best Friend Forever.’ Even ligt ze weer achterover met haar ogen dicht en pakt dan het gesprek weer op. ‘Ben moe en dommel veel. Vind het overigens niet zo erg meer hoor.’

Haar lach gaat hand in hand met de tranen van Wil. ‘Tranen mogen en moeten er zijn hoor, maar het moet niet alleen maar moeizaam zijn.’
Wil knikt instemmend. ‘Naast tranen moet er ook luchtigheid zijn. Maar zeker niet altijd makkelijk.’
We praten over de situatie en hoe het voor hen beiden is. Verbondenheid is voelbaar. Het fotoalbum met twee sprankelende tieners staat aan de andere kant van haar bed. En ook bezoek wordt uitgenodigd het leven te vieren.

‘Gisteren kwamen vriendinnen langs,’ zegt Alexandra. ‘Ook toen waren er tranen, maar niet de hele tijd. Ze hadden prosecco bij zich. Ik kan het natuurlijk niet drinken, maar wel er mee spoelen. Gewoon voor de smaak. En daarna spuugde ik het weer uit. In mijn emmer.’ Ze lacht. ‘Je bent een BFF of je bent het niet.’

Christiaan Rhodius, maart 2022

The post Maart 2022 – Emmertje appeared first on Bardo.

September 2021 – De hand

Brightness Group Support — Sun, 12 Sep 2021 18:35:43 +0000

De hand

Je hand reikt kordaat naar voren en grijpt de schuif vast. Precies zoals we besproken hebben. ‘Als het even kan doe ik het zelf. Eindelijk weer iets actief kunnen doen.’ Ik zit naast je, heb het infuus doorgespoten en de zak met vloeistof aangesloten. Gewoon een klein zakje doorzichtige vloeistof. Niet te onderscheiden van gewone zoutoplossing. Maar we weten wel beter. Dit is het begin van het einde. Het einde waar je naar uitziet en voor kiest. Niet omdat er niets meer te genieten is of de zorg slecht is. Je vindt het een geschenk om in Bardo te zijn. Jaren terug heb je al vast laten leggen dat als de dood nadert je deze wilt begroeten in Bardo. Die tijd is nu aangebroken.

Een paar weken geleden haperde opeens jouw linker lichaamshelft. In het ziekenhuis vonden ze een uitzaaiing in jouw hoofd en legden de puzzel. De dood was onvermijdelijk. Je kwam direct naar Bardo. Meer dan zitten in de stoel kon je niet. Het viel je zwaar bij alles hulp nodig te hebben. Je genoot van bezoek en het onderlinge gesprek. Ook wij spraken veelvuldig en uitgebreid. ‘Moet je die prunus zien.’ Je keek naar buiten, ik volgde je blik. ‘Wat een bloesem. Ronduit schitterend.’ Bloesem die jouw deed denken aan het mooie leven dat achter je lag. Van jongs af aan had je zelfstandig moeten zijn en was je dat ook met verve geweest. Je blikte terug en constateerde dat je binnen je vermogen een ieder recht had gedaan.
We spraken over jouw ervaringen met de dood. Het lijden dat je had gezien. De pijn. Jouw moeder had je gevraagd een kussen op haar hoofd te drukken. Je had het natuurlijk niet gedaan, maar gunde haar wel wat ze niet kreeg, een pijnloos einde.
‘Wat als ik net als mijn moeder niet meer kan? Als ik weg wil? Of erger nog als ik weg wil, maar het niet meer zeggen kan?’
Een storm raasde over het land en woei de bloesem weg. ‘Al het moois weggeblazen. Net als bij mij. Ik weet dat het dubbel is, maar ik wil niet meer. Wil je dat laatste stukje met me meegaan?’

Alles is gezegd, de laatste blikken zijn uitgewisseld. Je worstelt met het schuifje en kijkt me aan. Ik buig me naar je toe en zoals afgesproken pakt mijn hand de jouwe. Ik leg je duim goed op de schuif. ‘Nu van je af duwen.’ Ik voel jouw levenskracht die de schuif wegduwt en de deur voor de dood opent. Langzaam laat je hand de schuif los en zakt op het matras. Niet veel later volgt een gaap, het is jouw laatste zucht. De bloesem is definitief uit de boom gewaaid. Bij wijze van laatste groet pak ik je hand, slap en levenloos, maar nog altijd warm.

Christiaan Rhodius, arts palliatieve geneeskunde, september 2021

The post September 2021 – De hand appeared first on Bardo.

Februari 2021 – Omlijsting

Brightness Group Support — Fri, 12 Feb 2021 18:29:25 +0000

Omlijsting*

Het leven kent wetmatigheden en zekerheden. Een wetmatigheid is bijvoorbeeld de 24 uur die iedere dag telt. Een voorbeeld van een zekerheid is dat er in ieders leven twee dagen zijn die geen 24 uur bevatten; de dag van onze geboorte en de dag van ons sterven. De eerste dag vieren we ieder jaar weer. De tweede dag, de dag van overlijden, blijft veelal onbelicht en onbesproken. Dat is jammer en onnodig. Net zoals praten over seks niet zwanger maakt, doet praten over de dood niet sterven. Als we de dood onbesproken laten doen we het leven tekort. We doen daarmee zowel het levenseinde als het leven zelf tekort. Het levenseinde omdat er vaker niet zinvolle behandelingen worden verricht als er niet over het levenseinde is gesproken. En we doen het leven tekort omdat leven en dood onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Voor de meer visueel ingestelden onder ons. Als je het leven zou zien als een schilderij, dan is de dood de omlijsting. En in die begrenzing vindt het schilderij zijn waarde.

Sander Kollaard beschrijft dit prachtig in zijn boek ‘Uit het leven van een hond’:

‘Het is een eenvoudige economische wet: waarde komt met een beperking, in duur, in omvang, in aantal. Eindigheid geeft het leven waarde. Daarbij (zo denkt hij wel eens in een knusse bui): is de dood niet onze trouwste metgezel? De dood is er altijd, vanaf het prilste begin, zoals onze schaduw, en hij blijft met elke stap bij ons, ademtocht na ademtocht, in voor- en tegenspoed, om ten slotte de laatste snik van onze lippen weg te nemen, en ons aldus het geschenk te geven van een eindig leven.’ (p.80)

De aanwezigheid van een lijst, begrenst het schildersdoek en de begrenzing van het schilderdoek dwingt de schilder tot kiezen, tot het stellen van prioriteiten. Alle reden om dus stil te staan bij de dood. Niet om jezelf blind te staren op de dood. Wel om het leven in alle breedte te aanschouwen. De dood spoort zo aan keuzes te maken en het leven in te richten. Kortom, de dood nodigt uit tot leven.

Christiaan Rhodius, arts palliatieve geneeskunde, februari 2021.

*Dit keer geen beschrijving van het contact met een patiënt. Dit blog geeft de korte overdenking weer waarmee Christiaan een avond bij de Rotary Haarlem Oost opende. Na deze input ging het gesprek aan de hand van drie gedachten experimenten verder over de dood als inspiratiebron voor het leven. De introductie is ook te zien op YouTube

The post Februari 2021 – Omlijsting appeared first on Bardo.

November 2020 – Patiënt als leermeester

Brightness Group Support — Thu, 12 Nov 2020 18:21:14 +0000

Patiënt als leermeester

‘Ik weet heus wel dat ik ga overlijden. En zal ik je eens wat zeggen …, ’ haar blauwe ogen kijken me strak aan, ‘Ik vind dat helemaal niet erg. Zul je wel gek vinden… maar de dood hoort er gewoon bij hoor. Als het maar wel gaat als bij mijn moeder. Rustig weggegleden met de toezegging van de dokter dat er bij onrust rustgevende medicatie voorhanden was.’ We kennen elkaar pas enkele minuten, zij liggend in een ziekenhuisbed en ik zittend naast haar. ‘De dokters die straks bij me aan bed staan zullen ongetwijfeld nieuwe behandelingen aanreiken, maar …’ ze schudt haar hoofd meewarig, ‘… goedbedoeld, maar overbodig. Het doet ook geen recht aan wat toch wel komen gaat.’ In het gesprek dat volgt, spreken we uitgebreid over haar ziekte, haar onvermijdelijke sterven en het stilzwijgen dat ze hierover ervaart. Aan het eind van het gesprek kijkt ze me weer doordringend aan. ‘Dank voor dit openhartige gesprek. Je bent de eerste met wie ik over mijn dood hebt kunnen praten. Het heeft me goed gedaan.’

Een inspirerende ontmoeting die me bij blijft. De patiënt die me leert dat spreken over de dood goed doet en van toegevoegde waarde is. De patiënt als leermeester over een thema dat soms genegeerd wordt alsof het ‘een fout’ is.

Wat zijn dat fouten? Een keeper die een terugspeel bal het goal in laat lopen, een ober die een bord eten in de schoot van een gast laat glijden, een actrice die haar tekst vergeet. Dat zijn fouten. En fouten wil je niet maken, daar blijft je weg van. Hoe? Door je te richten op het tegenovergestelde van de fout.

Maar de dood is geen ‘fout’, de dood hoeft niet weggemoffeld te worden. Seneca zei al: ‘De mens gaat niet dood omdat hij ziek is, de mens gaat dood omdat hij leeft.’ De dood is daarmee onderdeel van het leven. Sterker nog, leven en dood zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Tegelijkertijd blijft die dood in het dagelijks leven gelukkig ook op afstand. En dus is ‘sterven’ geen alledaags gespreksonderwerp. Ook als het onvermijdelijke einde zich dan toch aandient, wordt er lang niet altijd over gesproken. Bovengenoemde patiënte leerde me dat spreken over de dood niet alleen mogelijk was, maar ook onderdeel is van goede zorg.

Hoe dat gesprek gevoerd wordt, zal per patiënt verschillen. Want hoewel de dood een universeel gegeven is, is het voor ieder mens een hoogst persoonlijke en unieke ervaring. En dus draagt ook iedere patiënt weer nieuwe lessen aan. Bijvoorbeeld over hoe de dood bespreekbaar te maken; het moment en de manier waarop zullen steeds weer anders zijn. Maar moeilijke thema’s zoals sterfelijkheid opzoeken en bespreekbaar maken is uiting van betrokken zijn op elkaar. Cruciaal, juist als dood nadert.

En die betrokkenheid op elkaar maakt het onderlinge contact meer dan een uitwisseling tussen patiënt en zorgverlener. Het wordt eerder een ontmoeting van stervelingen; voor beiden is het sterven onderdeel van het leven, maar voor de één meer een concrete werkelijkheid dan voor de ander. Het haalt de druk bij de zorgverlener weg om de dood op te lossen en zo ‘een fout’ te vermijden. Sterker nog, besef van eigen sterfelijkheid geeft vrijmoedigheid. Het maakt het mogelijk voor de zorgverlener zich op te stellen als leerling. En zo nieuwsgierigheid vorm te geven naar de beleving van de patiënt. En juist die beleving van de patiënt – die immers de dood onder ogen ziet – bevat wijsheid. Wijsheid die niet gehoord en gezien wordt als er niet aan de hand van de patiënt bewust aandacht aan wordt gegeven. Wijsheid die wel essentieel is; het maakt goede zorg mogelijk en geeft daarmee bezieling aan de zorg.

N.a.v. ons gesprek wordt besloten patiënte over te plaatsen naar een hospice. Twee weken later overlijdt ze daar in alle rust.
In nagedachtenis aan al mijn leermeesters. Dat jullie lessen anderen ten goede mogen komen.

Christiaan Rhodius, arts palliatieve geneeskunde in Bardo
17 november 2020

Deze blog werd als column gepubliceerd in het Nederlands Dagblad op 18 november 2020.

The post November 2020 – Patiënt als leermeester appeared first on Bardo.

Mei 2020 – Telefoon

Brightness Group Support — Tue, 12 May 2020 18:17:56 +0000

Telefoon

‘Ben gelukkig niet misselijk meer.’ Nelleke zucht diep. Alsof ze de herinnering aan de misselijkheid weg wil blazen. ‘Vorige week was het erg. Nou, nou,’ ze schudt haar hoofd en kijkt me indringend aan, ‘zo erg…, dan hoeft het voor mij niet meer hoor.’ Haar donkere bril en bleke huid, net zo’n contrast als voor en na de andere medicatie tegen de misselijkheid. ‘Blijf nog steeds moe en lig bijna de hele tijd. Ik houd bezoek nu ook wat af, maar…,’ ze kijkt me nu olijk, bijna ondeugend aan en gooit haar been kaarsrecht de lucht in op een manier die ik haar niet nadoe, ‘voel me fit genoeg om in bed wat oefeningen te doen.’ Ik zit naast haar bed en ben blij toe.

Sinds enkele weken weet ze van de kanker in haar buik. En dat ze hieraan gaat overlijden. ‘Denk je … nog een paar jaar en dan richting pensioen… en dan opeens… ga je richting ‘t hospice.’ Ze vertelt nuchter en ontspannen tegelijk. ‘Ik had vorige week echt een steen op mijn borst, ik ging naar Bardo… Voelde zo zwaar. Je zult het wel niet geloven, maar ik stap hier de drempel over en het is weg.’ Ze zwaait haar armen om zich heen. ‘De entourage hier, zo mooi en verzorgd. En niet meer misselijk.’

‘Ik heb een kort maar mooi leven gehad’. Ze neemt me mee in de tijd. Haar werk in het bankwezen, ‘me veel te afstandelijk’. Een eigen bedrijf met 250 man personeel opgebouwd en weer verkocht. Als interieurstyliste huizen een metamorfoses gegeven. ‘En toen in Schoterhof gaan werken, een verzorgingshuis. Ik wilde mijn laatste jaren iets voor anderen doen, heb altijd al iets met ouderen gehad’. Ze is nu echt op dreef. ‘Ik zorgde voor de voeding. Met kleine dingen een groot verschil maken. Gewoon het eten iets anders neerleggen, er iets moois van maken, bijdragen aan het welzijn van anderen.’

Ze wijst naar de kast naast haar bed. Papier puilt uit een boek, de kaft bolt op. ‘Allemaal brieven, tekeningen en wat niet nog meer van mensen van werk, bewoners en collega’s. Heb blijkbaar wel iets goed gedaan.’ Ze klinkt haast verbaasd. En alsof ze de vraag in mijn gedachte al heeft gehoord licht ze toe. ‘Wat je moet zijn, is jezelf. Als je open staat voor de ander, ben je een fijn mens. Als je jezelf bent, kun je ook kritiek hebben. En…,’ ze kijkt me diep in de ogen, ‘… met kritiek moet een mens ook wel wat doen. Dan ontstaat er wisselwerking.’ Ik laat het op me inwerken. Nelleke pakt haar draad weer op. ‘M’n huisarts. Belt ze op of ze “als persoon” langs mag komen. Snapte het niet, begreep pas later dat ze gewoon uit persoonlijke interesse en niet als huisarts langs wilde komen. Zo bijzonder. Heeft hier gewoon aan mijn bed gezeten. Zegt m’n huisarts bij vertrek: “Mag ik in je telefoon?” Snapte het weer niet, maar ze wilde me graag af en toe een appje kunnen sturen.’ Nelleke valt even stil, haalt adem. ‘Ik heb het daar nooit voor gedaan, maar ik krijg het goede wel terug. Ik ervaar het nu aan den lijve.’

Geklop op de deur, een vriendin staat met een aangelijnde hond in de deuropening. ‘Voor jou heb ik geen geheimen,’ zegt Nelleke, ‘kom er gewoon bij. We zijn wat aan het praten.’

‘Haast keuvelen,’ zeg ik, ‘intens keuvelen en gelukkig niet meer over de misselijkheid waar we mee begonnen.

Nelleke knikt instemmend.

‘Heb trouwens nog wel één vraag.’ Ik kijk naar Nelleke. Ze ziet m’n twijfel.

‘Ik zei toch dat ik voor haar geen geheimen heb.’

‘Toen je zei “dan hoeft het voor mij niet meer”, wat bedoel je daarmee?’

‘Euthanasie. Als ik het niet meer kan dragen, dan wil ik euthanasie.’ Nelleke zegt het zonder aarzelen. We tasten af of we hier hetzelfde mee bedoelen, wanneer dit zou gaan spelen en hoe het traject er in de praktijk eruit zou zien. Nelleke is goed op de hoogte. ‘Ik snap dondersgoed dat het niet zomaar geregeld is, zal je meenemen in mijn gedachten hierover en laten we duidelijk zijn, als het niet hoeft, liever niet.’

‘Dus op dit moment is het helemaal niet aan de orde?’ vraag ik voor de zekerheid.

‘Zoals het nu is niet, nee. Hier teken ik voor! Lekker keuvelen met vriendinnen.’

‘Fijn te horen. Dan loop ik weer verder. Kunnen jullie samen keuvelen. In levende lijve of per telefoon.’

Nelleke ziet m’n knipoog en lacht breeduit. ‘Ja, heerlijk keuvelen.’

Christiaan Rhodius, arts palliatieve geneeskunde, mei 2020

The post Mei 2020 – Telefoon appeared first on Bardo.

Maart 2020 – Arts

Brightness Group Support — Thu, 12 Mar 2020 18:11:57 +0000

Arts

‘Moet toch gek zijn om als arts hier te werken,’ zegt Inge lachend vanuit haar bed. ‘Je geneest niets en een dokter moet toch beter maken.’

Ik schuif wat op mijn stoel naast haar bed…

Ik ben terug van vakantie en spreek haar voor de tweede keer. Voeding krijgt ze via haar bloedvaten. De grote zak met voeding hangt naast het hoofdeinde. We hebben net uitgebreid gesproken over de voeding, afscheid nemen en sterven.

‘Puur kunstmatig, maar ik hecht er wel aan. Wil nog afscheid kunnen nemen van mijn dierbaren.’ Haar telefoon piept van binnenkomende appjes. ‘Moet het contact beperken. Collega’s hoef ik niet meer te zien. De laatste dagen zijn voor mijn man, kinderen en naasten.’

‘Begrijp dat je zaterdag in het Trefpunt van Bardo met naasten afscheid neemt.’

‘Ben er helemaal klaar voor, mooie ruimte. En natuurlijk ook gemakzucht.’ Ze lacht uitbundig en haalt haar schouders nonchalant op. ‘Steeds mensen twee aan twee naast je bed wordt ook zo’n droeve bedoening. Nu kan er onderling ook nog wat gesproken worden. En over iets anders dan alleen mijn dood.’

En richting het einde van het gesprek komt dan haar opmerking over mijn rol als arts.

…‘Merk dat ik zoek naar woorden, ehm, even stil val.’ Ik ga verzitten. ‘Welke dokter geneest er wel?’ werp ik terug.

‘Een heleboel!’ klinkt het resoluut. Ze ziet mijn vertwijfeling. ‘Niet dan?’

‘Noem eens een voorbeeld?’

Nu zoekt zij naar woorden. ‘Kleine kwaaltjes… maar die gaan vanzelf weer over,’ zegt ze hardop denkend. ‘Nu je het zegt… echt genezen?’

‘En zelfs een chirurg die botten aan elkaar vastzet, geneest niet,’ vul ik aan. ‘Hij of zij behandelt, ondersteunt. Zo wordt genezing mogelijk gemaakt, maar de dokter zelf geneest niet.’

Inge knikt instemmend.

‘Aan ons hier om jou en jouw familie te ondersteunen in deze fase waarin jullie afscheid nemen van elkaar. Met voeding, medicatie en gesprekken zoals deze. Met de mogelijkheid om afscheid te nemen zoals zaterdag. Palliatieve zorg maakt dingen mogelijk. Daar draag ik als dokter graag aan bij.’

‘Leven en sterven is natuurlijk ook een continu proces. Het hoort bij elkaar.’ Inge vertelt over haar verlieservaringen, hoe leven en dood ook daarin dicht bij elkaar kwamen. ‘Heb hierdoor altijd bewust geleefd, geleefd met het besef dat er een einde is.’

‘En nu ben je ook heel bewust bezig met het einde. Bijzonder zo te zien. Ik wens je een goede tijd toe zaterdag.’

‘Maak je geen zorgen. Dat gaan we leuk maken.’

Christiaan Rhodius, arts palliatieve geneeskunde, maart 2020

The post Maart 2020 – Arts appeared first on Bardo.

November 2019 – Tatoeages

Brightness Group Support — Tue, 12 Nov 2019 18:08:58 +0000

Tatoeages

‘In Bardo leven we,’ zegt Linda direct bij onze eerste kennismaking. ‘Andere zorgen, dingen die ik thuis moest doen, zijn ons hier uit handen genomen.’ Ze zit aan het hoofdeinde en kijkt me indringend aan. Ik zit aan het voeteneinde en zie het bedrukte gezicht van haar broer Mark. Hij is iets ouder dan ik en ligt in bed. Zijn wilde haardos doet me denken aan Mick Jagger. Tatoeages op zijn armen; Buddha links en een vrouwenfiguur met zwaard over de gehele lengte van zijn rechter onderarm.

‘Ben blij dat de dood er is’, gooit Mark direct in de groep. ‘Stel je voor dat je pijn hebt die maar aanhoudt, dan is er tenminste een einde.’ Hij ziet mijn verbaasde blik. ‘Ik meen het hoor,’ zegt hij breed lachend. ‘Klinkt misschien wat gek, hé? Heb trouwens helemaal geen pijn hoor.’ Zijn ogen twinkelen. ‘Bedoel het gewoon als voorbeeld.’ Er valt een stilte. ‘Heb wel een bolle buik. Er rommelt van alles, maar er komt niets.’ De twinkeling in zijn ogen is weer verdwenen. ‘Wat gaan we daar aan doen?’

We spreken over mogelijkheden en trekken een plan. En direct ook twee alternatieve plannen voor het geval dat ons eerste plan niet brengt wat we beogen.

‘En wat als dat allemaal niet lukt?’

‘Dat zien we dan wel. Eerst zijn wij aan zet,’ zeg ik.

‘Goed punt. Fijn gesprek zo.’ Hij oogt inmiddels ontspannen.

‘Wat maakt het nou zo’n fijn gesprek?’

‘Het voelt als samen,’ zegt Mark.

‘Een ontmoeting,’ vult Linda aan. ‘En dan bedoel ik “ontmoeting”, met een streepje ertussen, “ont-moeten”.

‘Niets moeten en toch wel keuzes hebben.’

‘En voor nu hebben we onze keuze gemaakt en gaan kijken hoe dat uitpakt,’ rond ik af.

‘Begrijp van de verpleegkundige dat de nefrodrain* verstopt is,’ zeg ik als ik een paar dagen later weer aan zijn bed zit.

‘Gaat ‘t goed met de stoelgang en nu dit weer.’ Hij schudt zijn hoofd.

Eerder gaf de verstopte drain ook koorts en ging hij ervoor naar het ziekenhuis.

‘En nu?’ wil Mark weten.

Weer lopen we scenario’s langs.

‘Zie het niet meer zitten om naar het ziekenhuis te gaan. Ben er te zwak voor.’

Niet veel later zijn een verpleegkundige en ik in de weer met een spuit om de verstopping te verhelpen. Marks gezicht staat gespannen.

‘Wat ik me nog afvraag?’ zeg ik in een poging om af te leiden, ‘Wie staat er op je rechterarm getatoeëerd?’

‘Heeft te maken met Ninjutsu, een oosterse vechtsport die ik beoefende,’ licht Mark toe.

‘En die twee woorden die onder Buddha staan?’ vraag ik verder terwijl de drain onverminderd verstopt is ondanks onze goede intenties.

‘ “Amor fati” ‘

‘Dat zegt me niets.’ Ik doe ondertussen een laatste poging de verstopping te verhelpen.

‘Omarm het lot.’ zegt Mark. We kijken elkaar aan… Ik druk nogmaals op de spuit, nog steeds geen beweging. ‘Ja, ja,’ roept Mark opeens uit. Hij voelt het eerder dan dat ik het zie, maar opeens zit er urine in de slang. De verstopping is verholpen. Tranen van ontlading biggelen over zijn wangen.

* Een drain is een slangetje dat ingebracht wordt om vocht af te laten lopen. Bij een nefrodrain wordt het slangetje in de nier geplaatst zodat er urine af kan lopen. Dit wordt gedaan als de afvoer van urine van de nier naar de blaas afgesloten is.

De foto van de tatoeage is door Mark zelf aangeleverd.

Christiaan Rhodius, arts palliatieve geneeskunde, november 2019.

The post November 2019 – Tatoeages appeared first on Bardo.